Anders Breivik í réttarsalnum.
Anders Behring Breivik og hryðjuverkin 22. júlí 2011
Kynning efnis
Hryðjuverkaárásir eru atburðir sem hafa verið að eiga sér stað í fjölda ára og er fátt meira ógnvekjandi en þegar þær eiga sér stað úti í heimi. Árásirnar á tvíburaturnana 2001 og árásirnar í París 2015 eru atburðir sem sitja fastir í minni flestra manna og höfðu þeir gríðarleg áhrif á allan heiminn. Það sem átti sér stað í Noregi 2011 þegar maður að nafni Anders Breivik hóf skotárás á ungmenni í sumarbúðum í Útey gaf hinum atburðunum þó ekkert eftir. Til dagsins í dag er skotárásin ein sú skæðasta sem framin hefur verið af einum skotárásarmanni í heiminum. Anders Breivik hafði verið að vinna í áætlun fyrir árásir sínar í níu ár, setti áætlunina í framkvæmd og tókst að myrða 77 manns. Átta manns fórust í sprengingunni í Osló en 69 ungmenni létust í Útey, þar af 33 undir 18 ára aldri. Brotavilji Breiviks var einbeittur, hann vildi senda skilaboð og það gerði hann. Anders Breivik er nasisti með mannskepnuna Adolf Hitler sem sína helstu fyrirmynd. Hann var á móti innflytjendum og fjölmenningu og vildi breiða út boðskap sinn. Hann vildi láta taka eftir sér og gerði það með því að koma sprengju fyrir í Osló og skjóta svo krakka og unglinga í sumarbúðum í Útey. Þetta hrikalega voðaverk vakti ótta hjá íbúum Noregs og einstaklinga víða um heim og hafði gríðarleg áhrif.
Glæpurinn sem Breivik framdi var hrottalegur og má velta því fyrir sér hvernig maður eins og hann verður til og hvernig í ósköpunum slíkar hugsjónir sem hann hafði mótuðust í huga hans. Hér verður farið yfir atburðinn sem átti sér stað þann 22. júlí 2011 hjá nágrönnum okkar í Noregi og þá atburði í lífi Breivik sem leiddu til þess að hann framdi þennan hræðilega glæp. Eins verður farið yfir mælikvarða þar sem við leitumst við að greina manninn og leita skýringa á hegðun hans.
Heimild: https://www.youtube.com/watch?v=oql83SSwpY8.
Glæpurinn sjálfur
Þann 22. júlí 2011 voru gerðar tvær árásir í Noregi. Fyrri árásin átti sér stað í miðbæ Osló þar sem bílasprengju var komið fyrir nálægt höfuðstöðvum norsku ríkisstjórnarinnar og var sprengjunni varpað klukkan 15:26. Nærliggjandi götur voru fylltar gleri og rusli í kjölfar sprengingarinnar og yfir bæinn mátti sjá risastórt ský af hvítum reyk. Sprengingin heyrðist í að minnsta kosti sjö kílómetra fjarlægð. Í kjölfar sprengingarinnar hreinsaði lögreglan svæðið og leitaði að frekari sprengibúnaði. Átta manns létust í árásinni, að minnsta kosti 15 særðust og af þeim slösuðust 11 alvarlega. Allar götur að miðbæ Oslóar voru lokaðar og bað lögreglan fólk að yfirgefa miðbæ Osló. Fólk var einnig beðið um að takmarka símanotkun þar sem hætta var á öðru hryðjuverki. Almenningssamgöngur inn og út úr miðbænum voru stöðvaðar og lögreglan skoðaði alla bíla sem áttu leið á flugvöllinn.
Seinni árásin átti sér stað um það bil 90 mínútum seinna. Hún fór fram í Útey þar sem haldnar voru sumarbúðir sem skipulagðar voru af verkalýðsfélagi sem kallast Norweigan labour party (AP). Árásarmaður fór með ferju yfir á eyjuna klæddur í lögreglubúning og þegar hann mætti á staðinn hóf hann skotárás og drap 69 ungmenni og börn. Eins og áður var nefnt þá var árásarmaðurinn klæddur sem lögreglumaður og sagðist hann vera mættur á eyjuna í eftirlitsskyni eftir sprenginguna í Osló. Hann bað alla um að koma í kringum hann áður en hann hóf skotárásina. Til að byrja með skaut hann alla sem hann sá á eyjunni en svo skaut hann einnig á þá sem voru að reyna að flýja eyjuna með því að synda yfir í land. Margir földu sig í klettum og aðrir lágu við hliðina á líkum vina sinna og þóttust látnir. Skotárásin entist í 90 mínútur og var þá Anders Behring Breivik handtekinn af lögreglunni.
Í heildina létust 77 einstaklingar þennan áhrifaríka dag, margir tugir slösuðust og höfðu árásirnar mikil áhrif á alla þjóðina. Þessar árásir voru niðurstaða af níu ára plani Breivik til að fjármagna árásirnar. Hann stofnaði búskapar fyrirtæki árið 2009 sem hann notaði til að fjárfesta í miklu magni af áburði og öðrum efnum til að búa til sprengju. Bóndi í Noregi seldi Breivik sex tonn af áburði í maí sama ár og árásirnar áttu sér stað. Einnig keypti hann lítið magn í einu af sprengiefni frá Póllandi yfir langt tímabil. Nafn hans var eitt af fjölmörgum sem komst inn á borð lögreglu eftir þetta en því miður varð ekki nein rannsókn úr því. Árið 2010 ferðaðist Breivik til Prag þar sem hann gerði tilraunir til að kaupa ólögleg vopn og flytja þau til Noregs en það gekk ekki og því ákvað hann að reyna nálgast þau í Noregi. Hann fékk sér veiðileyfi og þannig gat hann keypt sér byssu. Hann æfði sig að skjóta úr byssu með því að spila óhóflegt magn af tölvuleikjum og þá sérstaklega leikinn „Call of duty.” Breivik bjó hjá móður sinni mest megnið af þessum níu árum á meðan hann safnaði sér pening sem gekk misvel, en árið 2011 flutti hann á dreifbýlt svæði sunnanlega í Noregi í bæ sem heitir Åmot. Nágrannar hans í nýja bænum töldu ekkert óeðlilegt við hann eða hegðun hans, jafnvel fyrrum svo kallaður “profiler” sem starfaði við að lesa í líkamstjáningu fólks sagði ekkert athugavert við hegðun hans.
Ástæður hans fyrir árásunum voru að taka aftur stjórn á Noregi. Breivik taldi börnin sem hann myrti vera svikara, börn ríka fólksins (e. the elite), leiðtogar framtíðarinnar. Ástæðan fyrir því að hann framdi fjöldamorðin á börnunum en ekki ríka fólkinu sjálfu er að hann vildi skjóta þangað sem það særði mest, hann vildi særa ríka fólkið eins mikið og hægt var. Hann vildi útrýma innflytjendum og að Noregur myndi samanstanda einungis af hvítu bláeygðu fólki. Breivik var mikill þjóðernissinni og skrifaði hann 1518 blaðsíðna stefnuskrá sem hann skýrði „2083: A European Declaration of Independence” eða sjálfstæðisyfirlýsing Evrópu. Þar fjallar hann um Evrópu eins og hann vildi hafa hana, lausa við innflytjendur, þá sem voru Islam trúar. Þar lýsir hann líka nákvæmlega hvernig hann undirbjó sig og árásirnar. Með þessu skjali vildi hann gera sjálfan sig að hetju og frægum manni. Hann vildi vera á allra vörum og að fólk hefði aðdáun á honum og því sem hann hafði gert. Hann sendi svo skjalið með stefnuskránni á yfir þúsund manns 90 mínútum fyrir sprenginguna í Osló. Sprengingin var í raun til þess að afvegaleiða lögregluna svo hún myndi senda alla sína menn þangað á meðan hann fór til Úteyjar og framdi fjöldamorðin.
Hann sagði við lögfræðing sinn að hann hafi viljað fá hann til að verja sig vegna þess að hann hafi séð hann árið 2002 vinna mál nýnasista og hann hafi vitað þá að hann myndi vanta lögfræðing einn daginn. Þarna sést vel hversu löngu áður Breivik hafði planað þetta. Í rökræðum Breivik og lögfræðingsins um af hverju hann ætti að taka máli Breiviks segir hann „að verja mig fyrir dómi mun vera það merkilegasta sem þú munt nokkurn tímann gera.“
Persónan sjálf
Anders Behring Breivik fæddist þann 13. febrúar árið 1979 í Osló, höfuðborg Noregs. Breivik fæddist inn í erfiðar heimilisaðstæður. Móðir hans vann við hjúkrun og faðir hans hafði meistaragráðu í viðskiptafræði og starfaði sem diplómat. Báðir foreldrar hans áttu börn frá fyrra hjónabandi. Þegar Breivik var 18 mánaða skildu foreldrar hans eftir stutt og stormasamt hjónaband. Eftir skilnaðinn bjó Breivik hjá móður sinni og hálfsystur í Noregi og sá hann föður sinn afar sjaldan þar sem hann bjó í London vegna vinnu sinnar.
Þegar Breivik var tveggja ára gamall, leitaði móðir hans hjálpar og bað hún um svokallað „helgarheimili’’ fyrir son sinn þar sem hún sagðist vera útkeyrð bæði líkamlega og andlega vegna þess að hann væri svo krefjandi barn. Mæðginin eru sögð hafa átt erfitt samband sem einkenndist af ofbeldisfullum átökum. Móðir Breiviks var mjög óstöðug í afstöðu sinni gagnvart honum, eitt augnablikið var hún bálreið út í hann þar sem hún meðhöndlaði hann eins og hann væri einhvers konar framlenging eða viðbót á föður sínum sem hún hataði af öllu sínu hjarta en á hinu augnablikinu var hún afskaplega umhyggjusöm.
Móðir Breiviks leitaði enn einu sinni aðstoðar þegar Breivik var fjögurra ára gamall og var henni þá vísað til barnageðdeildar þar sem fjölskyldan var lögð inn til athugunar í um það bil þrjár vikur. Á geðdeildinni var átta manna teymi, þar á meðal sálfræðingur og yfirgeðlæknir sem fylgdust með fjölskyldunni og lögðu mat á bæði Breivik, móður hans og einnig samband þeirra beggja. Samkvæmt gögnum málsins þá hafði móðir Breiviks óskað eftir fóstureyðingu þegar hún var ólétt af honum en hafði þó verið eitthvað óákveðin. Strax á meðgöngunni upplifði hún barnið sem erfitt og sagði hún að frá því að hún fann hann sparka vissi hún að strákurinn hennar var “vondur.” Í sjúkragögnum kom einnig fram að samskiptamynstur mæðginanna einkenndist af “tvöföldum samskiptum.” Samband móðurinnar við son sinn var lýst sem „kynferðislegt’’ og sem varpandi árásargjörnum og kynferðislegum ímyndunum, allt sem henni fannst hættulegt og árásargjarnt hjá körlum (málsgögn, vitnað í Borchgrevink, 2012, bls. 341). Eftir skilnaðinn svaf Breivik í rúmi móður sinnar á nóttunni en móðir hans hafði gert fáeinar tilraunir til þess að brjóta þennan vana en óljós mörk á milli móður og sonar voru eftir. Samkvæmt yfirheyrslum lögreglunnar gaf Breivik móðir sinni titrara í gríni þegar að hún hætti með þáverandi kærasta sínum árið 2004. Samband þeirra var því afar athyglisvert. Varðandi geðrænt mat, þá var metið sem svo að móðir Breivik hafði slæma hugargetu, allt var öðrum að kenna og var hún greind með jaðarpersónuleikaröskun.
Sálfræðingurinn sem mat Breivik þegar hann var fjögurra ára gamall sagði Breivik vera nokkuð kvíðið, óvirkt barn sem að bægir frá snertingu. Að hans mati sýndi Breivik manísk varnarviðbrögð með eirðarlausri virkni og afstýrðu brosi (Málaskrá, vitnað í Borchgre- vink, 2012, bls 43). Breivik hafði ekki getuna í að leika sér eins og önnur börn og einkenndist sem þröngsýnn og ákaflega skipulagður. Þrátt fyrir mikla tungumálakunnáttu skorti hann getuna til þess að tjá sig tilfinningalega. Það var einnig algjör skortur á sjálfsprotinni hegðun og engin merki um gleði og ánægju.
Í skýrslu geðdeildarinnar var komist að þeirri niðurstöðu að setja ætti Breivik á fósturheimili. Eftir að hafa lesið skýrsluna fór faðir Breiviks fram á forræði yfir drengnum. Þegar móðir hans neitaði því var málið sent fyrir dómstóla sem ákvað móðurinni í hag. Eftir þennan dóm heimsótti Breivik föður sinn og nýju konuna hans stöku sinnum en þá bjuggu þau í Frakklandi. Frá 15 ára aldri hafði þó Breivik ekkert samband við föður sinn.
Fyrrum skólafélagi Breivik lýsti honum sem greindum, líkamlega sterkum einstaklingi sem oft tók upp hanskann fyrir þá sem urðu fyrir einelti. Á táningsárunum var hann mikið fyrir veggjakrot og var hluti af hóp sem stundaði veggjakrot og hlustaði á hip hop tónlist. Hann tók veggjakrotið hins vegar mun alvarlegar en restin af hópnum og var handtekinn af lögreglunni nokkrum sinnum vegna veggjakrotsins. Barnaverndaryfirvöldum var gert viðvart og var hann sektaður fyrir athæfið. Móðir hans taldi þetta vera ástæða þess að faðir Breiviks hætti að hafa samband við hann en faðir hans hefur sagt að það hafi verið Breivik sjálfur sem sleit sambandi við föður sinn og hann hafi verið velkominn þrátt fyrir að hafa komist í kast við lögin fyrir veggjakrotið. Á svipuðum tíma sleit hann einnig sambandi við áðurnefnda hópinn sem og besta vin sinn.
Þegar hann varð eldri var honum hinsvegar lýst sem uppreisnargjörnum einstaklingi. Hann hóf að lyfta lóðum af miklum krafti og taka inn stera. Útlit hans skipti hann miklu máli og hann vildi virðast stór og sterkur. Hann hóf einnig að gagnrýna foreldra sína fyrir að styðja norska verkamannaflokkinn og móður sína fyrir að vera femínisti.
Breivik brosandi.
Heimild: https://secure.i.telegraph.co.uk/multimedia/archive/02195/anders-smile_2195610b.jpg.
Endir málsins
Réttarhöldin yfir Breivik hófust þann 16. apríl árið 2012 í dómhúsinu í Osló. Saksóknarar voru Inga Bejer Engh og Svein Holden en Geir Lippestad var verjandi Breivik. Lokaræður saksóknara og verjanda voru fluttar 22. júní. Þann 24. júní 2012 var Breivik úrskurðaður sakhæfur og dæmdur í lífstíðarfangelsi. Hann var dæmdur til gæslu sem er sérstök tegund fangavistar þar sem hægt er að framlengja hana óendanlega, með 10 ára lágmarks framlengingu en hámark 21 ár en þetta er hámarksrefsing í Noregi. Breivik áfrýjaði ekki og þann 8. september var tilkynnt að þessi dómsniðurstaða væri endanleg. Rétturinn sagði að margir aðhylltust samsæriskenningar Breiviks, en bætti þó við að mjög fáir séu sammála hugmyndum Breiviks um að Íslömskum áhrifum eigi að mæta með hryðjuverkum.
Lögfræðingur Breivik taldi bestu leiðina í þessu máli vera að segja að Breivik væri geðveikur og hann yrði dæmdur til vistar á geðdeild. Breivik samþykkti það en þegar hann fékk að lesa blöðin og það sem fólk sagði um hann þá snérist honum hugur og hann heimtaði að lögfræðingurinn myndi taka það til baka. Þá heimtaði hann einnig að fá að tjá sig í réttarsal. Þegar Breivik stóð upp til að tjá sig fyrir dómi lyfti hann upp hendinni og gerði merki Hitlers í átt að fólki í salnum. Hann sagði að hann hafi framið fullkomnasta og stærsta glæp síðan í seinni heimsstyrjöldinni og krafðist þess að vera sýknaður vegna þess að hann hafi verið að gera Noregi greiða. Hann var að sögn of rólegur í gegnum öll réttarhöldin og átti það til að brosa, eins og hann væri spenntur eða hefði gaman af þessu öllu. Réttarhöldin voru til umræðu í öllum fjölmiðlum og var einnig þéttsetið í dómsal, sem er akkúrat það sem Breivik vildi. Þegar hann var spurður hvort hann fyndi fyrir samkennd með fjölskyldum þeirra látnu þá svaraði hann: “Viljið þið að ég geri þetta auðveldara fyrir ykkur öll? Ég mun ekki áfrýja málinu og spara öllum fjölskyldunum sársaukann ef saksóknari dæmir mig sakhæfan.”
Í fangelsi er Breivik einangraður frá öðrum föngum og fær einungis að hafa samband við heilbrigðisstarfsmenn og fangaverði. Frá 2016 hefur hann haft aðgang að rafmagnsritvél en í upphaflega dómnum átti hann ekki að hafa neinn aðgang að slíkum búnaði. Árið 2015 hóf hann nám í stjórnmálafræði við háskólann í Osló. Sama ár hélt hann því fram í bréfi að ströng skilyrði í fangelsinu hafi valdið því að hann neyddist til að hætta námi. Árið 2016 sagði lögfræðingur hans frá því að Breivik hefði í fangelsinu orðið nasisti. Breivik hefur sagt að hann vilji skrifa þrjár bækur, hin fyrsta á að vera hans lýsing á atburðunum 22. júlí. Bók tvö á að útskýra hugmyndafræði hans og þriðja bókin á að vera framtíðarsýn hans. Stjórnmálamenn í Noregi hafa mótmælt athöfnum Breiviks í fangelsinu sem þeir sjá sem framhald á því að breiða út hugmyndafræði sína og hugsanlega hvetja aðra til sambærilegra glæpsamlegra athafna. Breivik hefur þó sjálfur skrifað 27 blaðsíðna bréf þar sem hann mótmælti aðbúnaði sínum í fangelsi og þeim takmörkununum sem hann hefur og hélt því fram að fangelsisstjóri vildi persónulega refsa honum. Meðal kvartana hans var að fangelsisklefi hans væri ekki nægilega hlýr og hann þyrfti að vera í þremur lögum af fatnaði til að halda á sér hita. Fangaverðirnir trufluðu jafnframt hans nákvæmlega skipulögðu dagskrá, fangaklefinn hans var illa búinn húsgögnum og hann hafði ekkert útsýni. Lesljósið hans var ófullnægjandi og fangaverðirnir stóðu yfir honum meðan hann tannburstaði og rakaði sig. Yfirvöld breyttu einungis einum hlut gagnvart Breivik en það var að gúmmí penninn sem hann hafði var skipt út fyrir venjulegan penna.
Breivik áfrýjaði dómnum og sagði að einangrun hans í fangelsi væri gegn mannréttindum hans. Þann 10. janúar 2017 hófust seinni réttarhöldin og Breivik mætti til réttarins án handjárna og hlýddi á dóminn. Dómurinn var kveðinn upp 1. mars 2017, þar kom fram að einangrun hans í fangelsi væri ekki gegn réttindum hans og fangavist hans skyldi vera óbreytt. Þann 23. mars dó móðir Breivik úr krabbameini og hann óskaði eftir því að fá að vera viðstaddur útför móður sinnar. Þeirri beiðni var hafnað.
MÆLIKVARÐARNIR
MÆLIKVARÐI 1: Sjálfhverf persónuleikaröskun (e. Narcissistic personality disorder)
Í prófi sem ætlað er að mæla sjálfhverfa persónuleikaröskun og finna má í bókinni The Science of Evil: On empathy and the origins of cruelty eftir Simon Baron-Cohen eru nefndar 9 fullyrðingar sem eru í raun endurorðun á skilgreininu sjálfhverfrar persónuleikaröskunar í DSM-5 kerfinu. Í bókinni kemur fram að ef einstaklingur sýnir fimm eða fleiri einkenni af þessum 9 þjáist hann af sjálfhverfri persónuleikaröskun.
Eftirfarandi eru dæmi um fullyrðingar sem hægt væri að tengja við Anders Breivik. Óraunhæfar hugmyndir um eigin stórfengleika. Skortur á samkennd. Þörf á óhóflegri aðdáun. Sannfærður um að aðrir öfundi hann. Trúir því að hann sé einstakur. Upptekinn af eigin árangri, velgengni og fegurð.
Samkvæmt þessu myndi Anders Breivik teljast sem einstaklingur sem þjáist af sjálfhverfri persónuleikaröskun þar sem tengja má hann við 5 atriði listans. Eins og áður hefur verið nefnt þá hefur Breivik rosalegan áhuga á sjálfum sér og má segja að hann sjái nánast ekki sólina fyrir sjálfum sér. Hann lítur á sig sem einhvers konar guð sem er jú afar óraunhæf hugsun. Miðað við gjörðir hans má segja að hann finni ekki fyrir neinni samúð með öðru fólki og eins og áður var nefnt var honum alveg sama þó svo að aðstandendur fórnalamba sinna og þjóðin öll væri í sárum eftir hryðjuverkin sem hann framkvæmdi.
MÆLIKVARÐI 2: Stone-22 listinn
Stone listinn var settur fram af Michael H. Stone. Í upphafi var listinn einungis sex stig en seinna á ferlinum tókst Stone að skipta honum niður í 22 liði. Þessir sex stig voru, A - réttlætanlegt manndráp, alls ekki illska. B - morð vegna afbrýðissemi og önnur hvatvís morð. C - morð til að losna við einhvern, ekki planað. D - morð til að losna við einhvern, með illsku áður. E - raðmorð, endurteknar grimmar athafnir, en án pyntinga. F - raðmorð, með pyntingum sem aðalmarkmiði. Eftir mikla lesningu breytti Stone listanum úr 6 stigum í 22 liði. Þessi listi heitir “Stigbreytingar hins illa” og skiptist í 6 sambærileg stig og fyrsta útgáfan af listanum, en með 16 undirliðum.
Að okkar mati gæti Breivik fallið undir nokkra liði af þessum 22 sem Stone greinir frá. Sá fyrsti er númer 11 en í þeim lið er talað um það hvernig einstaklingar sem mjög líklega þjást af andfélagslegum persónuleika drepa einstaklinga sem þeim finnst vera á einhvern hátt fyrir þeim. Með því að skjóta þessa 77 einstaklinga sem á vegi hans urðu var hann að losa sig við þá sem ekki pössuðu inn í hans hugmyndafræði. Annar liður sem Breivik gæti flokkast undir er númer 15 en þar greint frá því hvernig kaldrifjaðir morðingjar sem þjást af andfélagslegri persónuleikaröskun drepa annað hvort hópa eða endurtekið. Margar rannsóknir benda til þess að Breivik þjáist af andfélagslegri persónuleikaröskun. Jafnframt drap hann stóran hóp fólk þennan örlagaríka dag. Okkur hefði fundist liður 19 passa við Breivik þar sem þar er minnst á hryðjuverk, en þó er talað um að þeir sem falla undir þann lið fremji ekki morð sem er vissulega það sem Breivik gerði.
Í algórithmanum fyrir stigbreytingar hins illa er spurningalisti sem greinir á hvaða stigi hinn illi er. Þar eru spurningar sem spurja út í siðblindu, hvatningu, sjálfsvörn, afbrýðissemi, reiði, brottnám, fjöldamorð /grimm athæfi, pyntingar og annað. Þessar spurningar eru ætlaðar til að greina einstaklinginn.
MÆLIKVARÐI 3: Mindhunter kenningin
Mindhunter kenningin felur í sér ályktanir John E. Douglas, Robert Ressler og Ann Burgess um eðli og orsakir morða og morðingja. Teymið setti fram tíu atriði sem einkenna morðingja sem mörg eiga við Breivik. Breivik er einhleypur hvítur karlmaður og þar með uppfyllir hann skilyrði fyrir fyrsta einkennið. Annað einkenni morðingja er að þeir séu yfir meðalgreind. Ekki er vitað nákvæmlega hver greindarvísitala Breivik er en það má álykta að hann sé vel greindur þar sem hann hafði áætlað glæp sinn nákvæmlega og tókst að framkvæma hann. Það að hann hafi komið fyrir sprengju í Osló til þess að afvegaleiða lögreglu frá skotárásinni sýnir að Breivik hafi hugsað atburðinn til enda sem gefur til kynna að hann sé greindur. Þriðja atriði kenningarinnar snýr að því að morðingjum gangi illa í skóla og eigi gloppóttan atvinnuferil þrátt fyrir góða greind en Breivik var vísað úr hernum þar sem hann þótti ekki hæfur fyrir starfið. Þá hóf hann störf í þjónustuveri fyrirtækis þar sem honum var lýst sem góðum vinnufélaga en einnig sagður vera með of stórt egó. Ekki er vitað til þess að honum hafi gengið illa í skóla en það má segja að þetta atriði kenningarinnar eigi af einhverju leyti við Breivik en ekki að öllu leyti.
Fjórða atriðið felur í sér að morðingjar komi frá vandamála fjölskyldum. Móðir Breivik beitti son sinn andlegu ofbeldi og átti í einhvers konar furðulegu kynferðislegu sambandi við hann. Jafnframt skildi faðir hans við móðurina og yfirgaf fjölskylduna á unga aldri og ólst Breivik því upp hjá ofbeldisfullri einstæðri móður. Þar með uppfyllir Breivik atriði fjögur og sex einkennandi fyrir morðingja samkvæmt kenningunni. Fjölskylda Breivik átti sögu geðrænna vandamála en móðir hans var mjög veik á geði sem átti líklega þátt í því hvernig hún kom fram við son sinn. Þar með á fimmta atriði kenningarinnar við um Breivik. Sjöunda atriði kenningarinnar vísar til þess að morðingjar hafi djúpt hatur á konum en ekki er víst að það eigi endilega við hann. Atriði átta snýr að kerfinu en Breivik lenti snemma í útistöðum við kerfið þegar reynt var að fjarlægja hann frá ofbeldisfullri móður sinni en það endaði þó þannig að Breivik var í áframhaldandi umsjá hennar. Níunda einkennið felur í sér sjálfsmorðshættu á unglingsárum en á unglingsárunum byrjaði Breivik í líkamlegri þjálfun og hugaði mikið að eigin útliti og ekki eru vísbendingar um að hann hafi verið í sjálfsmorðshættu. Síðasta einkennið felur í sér að morðingjar sýna áhuga á kynfrávikum en ekki er vitað til þess í tilfelli Breivik.
Anders Breivik er einhleypur hvítur karlmaður, vel greindur en átti erfiða æsku. Móðir hans átti við geðræn vandamál að stríða, misnotaði hann og beitti andlegu ofbeldi. Kerfið reyndi að fjarlægja Breivik frá ofbeldisfullri móður sinni en því miður gekk það ekki eftir. Ennfremur yfirgaf faðir Breivik fjölskylduna þegar Breivik var ungur sem hrjáði hann til langs tíma. Allt eru þetta atriði sem leiða einstakling eins og Breivik að þeirri ákvörðun að fremja morð sem hann gerði, nánar tiltekið á 77 einstaklingum.
MÆLIKVARÐI 4: Cleckley listinn
Hervey M. Cleckley skrifaði bókina The Mask of Sanity: An Attempt to Clarify Some Issues About the So-called Psycopathy Personality sem kom fyrst út árið 1941 en síðar hafa komið margar útgáfur eftir það. Bókin er talin áhrifamesta klíníska lýsingin á geðsjúkdómum á tuttugustu öldinni. Titillinn vísar til venjulegrar grímu sem leynir geðröskun geðveika mannsins í hugmyndafræði Cleckley. Cleckley dregur efnið saman og setur fram klínískan prófíl þar sem hann lýsir í 16 hegðunareinkennum geðsjúklinga (sem er fækkað úr 21 einkennum frá fyrstu útgáfunni). Sum viðmiðin hafa augljósar sálfræðilegar afleiðingar, svo sem skortur á iðrun, léleg dómgreind, mistök til að læra af reynslunni, sjúkleg sjálfhverfa, skortur á getu til að elska, almennur skortur á meiri háttar tilfinningalegum viðbrögðum og skortur á innsýn í eigið ástand.
1. Yfirborðslegur sjarmi og góð greind. 2. Engin merki um geðrof. 3. Ekkert stress né taugaveiklun. 4. Óáreiðanleiki. 5. Ósannsögli og óheiðarleiki. 6. Skortur á eftirsjá eða skömm. 7. Ástæðulítil andfélagsleg hegðun. 8. Fátækleg tilfinningaviðbrögð. 9. Sjúklega sjálfsmiðaður og ástleysi. 10. Léleg dómgreind, lærir ekki af reynslunni. 11. Skortur á innsæi. 12. Lítil félagsleg svörun. 13. Fjarstæðukennd og óumbeðin hegðun. 14. Sjálfsmorð sjaldan framkvæmt. 15. Lítið og ópersónulegt kynlíf. 16. Fylgja ekki neinni lífsáætlun.
Að okkar mati eru nokkrir liðir sem eiga við Breivik, en hann fellur meðal annars undir lið 6, eða skort á eftirsjá og skömm. Eins og áður hefur komið fram þá hegðaði Breivik sér ansi undarlega í gegnum öll réttarhöldin, of rólegur á stundum og nánast spenntur aðrar stundir. Einnig fellur hann undir lið 9, en hann eyddi óra miklum tíma í undirbúning á árásunum örlagamiklu og virtist ekki bera ást til neinna í lífi sínu nema kannski móður sinnar, en þeirra samband var afar einkennilegt. Annar liður sem hann gæti fallið undir er liður 11, en hann hafði lítið innsæi og miklar ranghugmyndir og samsæriskenningar gagnvart innflytjendum. Breivik gæti einnig fallið undir lið 15, en svo vitað sé til átti hann aldrei í neinu ástarsambandi nema þá kannski skyndikynni en það eru auðvitað engar nákvæmar upplýsingar um slíkt.
MÆLIKVARÐI 5: Holmes de Burger
Í bók frá árinu 1988 settu Ronald M. Holmes og James E. DeBurger fram flokkun á morðum þar sem þeir reyndu að útskýra ástæðu morða (e. motive). Ástæðum fyrir morðum var skipt í þrjá flokka: 1) ofsjónir, 2) hugsjónir og 3) sjálfselska. Sjálfselsku flokknum var svo skipt upp í fimm liði: a) sterkar hvatir, b) spennu, c) þægindi, d) stjórnun / vald og e) félagsskap. Breivik myndi flokkast undir hugsjónir (e. mission) sem forsendu glæpa sinna. Þeir sem falla undir þennan flokk fremja morð vegna tiltekinna hugsjóna, eins og að losa heiminn við ákveðna tegund af fólki. Breivik var á móti innflytjendum og aðhylltist nasisma. Hann trúði því að það stafaði ógn af Íslam og vaxandi samfélögum múslima í Noregi. Hann vildi losa sig við þá sem trúðu á fjölmenningu (e. multiculturalists) eða þá sem hann kallaði “cultural Marxists”. Hann sagði sig vera að fremja stærsta glæp í sögu heimsins síðan Hitler framdi sín voðaverk í seinni heimsstyrjöldinni. Breivik trúði því að hann væri að gera rétt í þágu ákveðins hóps, í hans tilfelli hvítra bláeygðra manna.
MÆLIKVARÐI 6: levinson prófið
Levenson sjálf-siðblinduprófið inniheldur 26 fullyrðingar sem gætu átt við þátttakandann. Þátttakandinn gefur einkunn frá 1 upp í 5 fyrir það hversu mikið hann er sammála hverri fullyrðingu. Einkunnirnar eru (1) mjög ósammála, (2) ósammála, (3) hvorki sammála né ósammála, (4) sammála og (5) sammála. Prófið inniheldur tvo mælikvarða en þeir eru fyrsta stigs siðblinda (siðblind tilfinningaleg áhrif) og annars stigs siðblinda (siðblindur lífstíll).
Hér verða nefndar nokkrar fullyrðingar sem talið er að Anders Behring Breivik væri sammála um sjálfan sig; “Að passa upp á sjálfan mig er mitt forgangsverkefni,” “Ást er ofmetin,” “Ég nýt þess að ráðskast með tilfinningar annarra,’’ “Nú til dags finnst mér réttlætanlegt að gera allt sem ég kemst upp með til þess að ná árangri,” “Árangur byggist á að þeir hæfustu lifa; Ég hef ekki áhyggjur af þeim sem tapa.”
Eftirfarandi eru dæmi um fullyrðingar sem talið er að Breivik væri ekki sammála; “Ég legg áherslu á að reyna ekki að særa aðra í leit að markmiðum mínum,” “Mér líður illa ef orð mín eða gjörðir valda því að einhver annar finnur fyrir tilfinningalegum sársauka,” “Svindl er ekki réttlætanlegt vegna þess að það er ósanngjarnt gagnvart öðrum,” “Ég myndi vera í uppnámi ef árangur minn yrði á kostnað einhvers annars.”
Samkvæmt þessu eru afar miklar líkur á að Anders Behring Breivik yrði greindur með siðblinda persónuleikaröskun en þessi mælikvarði er þó ekki notaður til greiningar. Breivik virðist vera alveg sama um flest alla í kringum sig og hugsar einungis um sjálfan sig og hagsmuni sína. Breivik sýnir því litla sem enga samkennd og virðist vera svo að honum sé alveg sama þó að hann eyðileggi fyrir öðrum svo lengi sem hann fær það sem hann vill. Talið er að hann eigi erfitt með að mynda tengsl við annað fólk og getur samband hans við foreldra sína í æsku verið ein af ástæðunum fyrir því.
Heimildir:
Siri Erika Gullestad (2017). Anders Behring Breivik, master of life and death: Psychodynamics and political ideology in an act of terrorism, International Forum of Psychoanalysis, 26:4, 207-216, DOI: 10.1080/0803706X.2017.1333138.